Edukira joan | Menu nagusira joan | Ataletara joan

Albisteak

MUDAR LA PIEL filma (Sr&Sra Producciones) Locarnoko zinema-jaialdiaren Sail Ofizialean estreinatuko dute

2018 Abuztua 03

Zineuskadik haren sortzaileekin hitz egin du, Ana Schulz eta Cristóbal Fernández, sorkuntza-prozesuari buruz.

Ana Schulz (Hanburgo, 1979) jatorri euskaldun-alemaniarreko argazkilaria da. Argazkigintza, giza zientziak eta kazetaritza ikasi zituen Madrilen, eta gaur egun Bartzelonan bizi da. Kazetaritzaren esparruan, irratian jardun du; batez ere Radio 3 katean. Radio Círculo kateko Cámara Lúcida saioaren sortzaile eta zuzendarikide izan zen (argazkigintzari buruzko programa eta elkarrizketen bloga). Kultura-kudeaketan eta erakusketen komisariotzaren esparruan, Marlborough galerian, Círculo del Arten eta Openhouse proiektuanlan egin du.

Cristóbal Fernández (Madril, 1980) musikaria eta muntatzailea da. Cabeza Borradora zinema-aldizkaria sortu zuen 1999an. 2004an, Bartzelonara joan zen Pompeu Fabra Unibertsitateko Sorkuntza Dokumentalari buruzko masterra egitera, eta, harrezkero, muntatzaile gisa lan egin du hogei titulu ingurutan; esaterako, Mimosas (Oliver Laxe, Canneseko Kritikaren Asteko irabazlea 2016an), Aita (Jose María de Orbe) edota Atomic Age (Héléna Klotz). Zuzendari gisa egindako lanen artean, honako hauek nabarmentzen dira: Diario de un reflejo (2008) Filmmaker. About Victor Kossakovsky (2004) eta El oficio de mi hermano (2002).

Mudar la piel Locarnoko zinema-jaialdiaren 71. edizioan emango dute, Sail Ofizialean eta lehiaketaz kanpo, 2018ko abuztuan. Señor y Señora eta Labyrinthus PC etxeen arteko ekoizpen-lan honek zera jorratzen du, ETAren eta Espainiako Gobernuaren artean bakea bilatzen zuen bitartekari baten eta zerbitzu sekretuetan infiltratutako espioi baten arteko laguntasun-istorioa. Adiskidetasun horrek jarraitu egingo du, traizioak traizio, eta galdera bat baino gehiago planteatuko ditu.Zinemagileek eurek espioiarekin duten harremanari buruzko kronika da, eta haien nortasun labaina harrapatzeko zailtasunari buruzkoa. Estreinaldi komertziala urrirako espero da.

ZINEUSKADI: Nola sortu zen film hau egiteko ideia?

Ana Schulz: Juan eta Robertoren arteko adiskidetasunaren historia beti izan zen nire familiako kontakizuna edo oroitzapena. Gure aita Roberto kartzelara bisitatzen hasi zenean eta harekin adiskidetu zenean, bat-batean istorio hark bizia hartu zuen eta orainean igarotzen hasi zen berriz ere. Aukera paregabea zen bi mundu kontrajarritatik zetozen bi pertsonaia berezion kontakizuna egiteko, jakinda haietako batengana iristeko bide pribilegiatua neukala, haietako baten alaba nintzen aldetik. Ez nekiena zera zen, zer bitarteko baliatu kontakizuna egiteko. Nire lehendabiziko erreakzioa izan zen argazki-kamera hartu eta argazki-saio bat proposatzea. Testuingurua gure aitaren 81. urtebetetzea zen, eta Roberto gurekin afaltzera etorri zen. Argazki-saio hura izan zen proiektuaren sorrera. Biak umore ederrean zeuden, eta dozena bat irudi inguru sortu zituzten, kontuak kontu elkarrekin zuten konplizitatea islatzen dutenak. Baina berehala ohartu nintzen ez zela nahikoa haien istorioa kontatzeko. Hitzak eta kontakizuna behar ziren. Eta orduantxe pentsatu nuen familiako zinemagilearengana jotzea. 

Cristóbal Fernández: Garbi zegoen oso kontakizun ahaltsua geneukala esku artean, atzetik familia-espioitzako istorio bat zuena, ETArekin eta Estatuak terrorismoaren kontra egindako borrokarekin lotutako hondo politikoarekin. Biziki interesatzen zitzaizkigun bi polo horiek, baina galdera zera zen, nola lotu biak. Erronketako bat, zalantzarik gabe, zera izan zen, familia baten barruko kontakizuna lotzea herrialde oso baten kontakizun politikoarekin. Filma inoiz ez zen egon aurrez idatzita; beraz, erantzuna lan-prozesuak berak eman zigun.

Z: Filmak genero hibridoa ageri du, eta aldatu egiten da, aurrera egin ahala. Nahita lortutako zerbait da, ala egin ahala sortutakoa?

AS: Hasiera-hasieratik, gure asmoa izan zen espioitzaren gai klasikoan murgiltzea, zineman beti lilura piztu duen horretan, baina ikusmolde dokumentala eta familiarra baliatuta. Iruditu zitzaigun orain artean jorratu gabeko zerbait zela, eta heltzeko modukoa iritzi genion. Robertok berak esan zigun beharrezkoa zela zinemak zerbitzu sekretuei buruz sortutako estereotipoak haustea. Iruditzen zitzaigun opari paregabea zela kamera aurrean elkarrizketa bat ezartzea zerbitzu sekretuetako agente-ohi batekin, baita nor den ezagutzen saiatzea ere. Arazoa filmatzen ari ginela sortu zen: bat-batean, thriller batean ikusi genuen geure burua. Orduan erabaki genuen aprobetxatzea, kamera biratzea, gertatzen ari zena filmatzea eta, hala, kontakizunari tentsioa eta suspensea ipintzea. Bestetik, film politikoa ere bada. Ezin liteke ukatu narrazioa Euskadiko gatazka-politikoaren giroan gertatzen dela, eta Juanek hainbat ahalegin –zapuztu– izan zituela bakearen aldeko elkarrizketa-prozesuak abiarazteko. Alde horretatik, saiatu gara Euskadin horren gogorrak izan ziren urte haien gunerik ilunenetan sartzen. Gaur egungo une historiko horren delikatuan, gizartea gertatutakoa digeritu nahian dabilen honetan, kontakizun berria proposatu dugu, bi figurek lehen eskutik emana: ez biktima eta ez biktimario, protagonista izan ziren, eta rol aktiboa izan zuten urte haietan. Hala, euskal gatazkak markatu zituen haien bizitzak.

CF: Ez zaigu interesatzen bere prozesuan gertatzen denera itxita dagoen zinema. Rossellinik zioen pelikula bat filmaketari buruzko dokumentala dela, eta halaxe da, gainera. Bereziki interesatzen zitzaigun kontrolatutakoaren eta bat-batekoaren arteko tentsio hori, filma erabat hila izan ez zedin. Dokumental hitzak esanahiren bat baldin badauka, ziurrenik izango da pertzepziorako prest egotea, filmatzeko esperientziara irekita. Hortaz, forma eta erregistroak aldatzen doan film bat lortu dugu azkenean, aurrera egiten duen heinean. Horren arrazoia da, era berean, iturri askotatik edaten dugula. Esaterako, espioien zinema klasikoa (Hizketaldia, Coppola) edota Chris Marker zinemagilearen lan dokumentalak eta saiakera-filmak. Oso estimulatzailea iruditzen zitzaigun espektro hori betetzea.

Z: Zer zailtasun eta traba izan dituzue lau urteko filmaketan zehar?

AS: Zailtasunik handiena zera izan zen, espioi baten tankerako pertsonaia labainkor batekin lan egitea. Izan ere, egoeren arabera aurpegiz aldatzeko trebatuta daude, pertsonak instrumentalizatzeko, euren helburuak lortzeko. Gainera, pertsona horri leporatu badiote Estatuari traizio egin izana, are gehiago zailtzen da kontua. Robertok berak zeukan kontrolari aurre egin behar izan genion. Zerbitzu sekretuek ez zuten nahi filmean parte hartzea, gehiegi hitz egingo ote zuen beldurrez, eta bitarteko guztiak ipini zituzten, guk nabaritu genezan. Filmaketa-garaia iristear zela, arazoak hasi ziren: telefonoek eta ordenagailuek ez zuten normal funtzionatzen, Robertok bi agente harrapatu zituen autoan jarraipena egiteko gailu bat ipintzen, beti geneukan subjektu bitxiren bat gertuan harekin elkartzen ginenean... Guztia, gainera, oso nabarmen, gu izutzeko edo.

CF: Nire ustez, filma zapuztuko dizutela esatea baino gauza okerragorik ez dago zinemagile batentzat. Prozesuaren hainbat unetan egon ginen hala. Baina muga horietatik guztietatik azkenean beste gauza bat sortu zen; ez hobea eta ez okerragoa, baizik eta desberdina. Iruditzen zitzaigun gertatzen ari zitzaiguna zera zela, Juani iraganean gertatu zitzaionaren isla moduko bat, eta filmaren lerroetako bat izan behar zuela.

Z: Nola planteatu zenuten artxiboarekin lan egitea?

AS: Ikerketa- eta dokumentazio-fasea ez zen filmaketaren aurretik egin, ohikoa den moduan, baizik eta proiektuak iraun duen lau urteetan izan da. Ordu asko eman dugu hemeroteketan, artxibo pertsonaletan eta Euskadiko Filmategiaren artxiboetan murgilduta. Irudi berriak topatu nahi genituen, telebistako albistegietatik urrundutako irudi berriak bilatu. Esate baterako, super 8 formatuan egindako filmaketa amateurrak, familia askok Euskadiko Filmategiari dohaintzan emandakoak. Iruditzen zitzaigun imajinario kolektiboa osatzen duten irudi gehienek ez dutela ezeren ebidentziarik ematen, eta berriro ere zerbait esango ziguten irudiak nahi genituen.

CF: Gure filmak, nolabait ere, badu dokumental klasikoaren zantzurik. Pertsonaien aldetik, bada nolabaiteko aurrez aurrekotasun bat, asko interesatzen zaiguna, Depardon-en ildotik. Bagenekien hitza eta kontakizuna funtsezkoak zirela guretzat; izan ere, Juanen eta Robertoren arteko harremanaren nondik norakoak zehazten laguntzen ziguten. Baina, horretaz aparte, argazki eta filmekin lotutako guztia ere aztertu genuen. Nire ustez, Mudar la piel lanaren alderdi berezietako bat zera da, familia-artxiboak eta artxibo politikoak nahasteko duen modua; zer nola gurutzatzen diren 1980ko hamarkadako film militanteak etxeko argazkiekin edota telebistako grabaketekin. Nahi genuen artxiboak ahots propioa izatea. Hortaz, aukeratu genuen jatorrizko irudien iraupena berreskuratzea, eta, hala, hitzik gabe adieraz zezaten Euskadin garai hartan bizi zen giro politikoa. Ez genuen nahi irudiek «kontatzea» guk esan nahi duguna, baizik eta gure proposamena zen haiek guri hitz egitea, iraganeko zantzuak ematea eta gure historiari argia edo itzala ematen laguntzea.

Z: Mudar la piel obrak beste problematika bat ere erakusten du: zuen harremana pertsonaiekin. Zer-nolako hartu-emana izan zen bi protagonistekin filmaketa-garaian?

CF: Iruditzen zait filmatzen duenaren eta filmatuaren arteko harremana inplizitua dela filmatzeko garaian. Kasu bakoitzean zerbait berezia da. Ez dago errezetarik edo formularik. Iruditzen zait beti tentsio bat dagoela bi posizio horien artean, eta bada are indarkeria bat ere, besteari begiratu eta heltzeko garaian. Hortaz, bistan denez, pertsonaiekin hitz egin beharra dago, baina, gure ikusmoldetik, zinemagilearen erabakiek nagusitu behar dute pertsonaiekin den kontratu inplizitu moduko horretan. Mudar la piel lanean arazoak izan genituen; izan ere, Robertok uneren batean ez zuen ulertzen zer ari ginen egiten, eta tentsio hori nahiko handia izan zen, agian beldurragatik edo konfiantza-ezagatik. Hori ezkutatzea ere ez zitzaigun oso zintzoa iruditzen, eta pentsatu genuen hori ere filmaren zati bilakatzea.

AS: Kontu oso delikatua izan zen. Oso garbi geneukan gure protagonistei amaierako kortea erakutsiko geniela, eta kontuan hartuko genituela haien inpresioak eta iradokizunak. Baina, azkenean, ia etengabeko lan pedagogikoa egin behar izan genuen zinema ulertzeko dugun moduari buruz; hau da, film bat errodatzeko esperientziak bizi-esperientzia batekin lotuta egon behar duela, eta guk defendatzen dugun zinema gauzak eragiten dituela eta eraldatu egiten gaituela. Ez geneukan gidoi itxi bat, aldez aurretik ezarria, eta horrek ezinegon handia ematen zien gure protagonistei. Eskatzen genien gauza bakarra zera da, izan zezatela konfiantza gurekin, horrek izan behar zuela lanaren oinarria eta abiapuntua.

Z- Filmaren kontakizunak ikuspegi subjektiboa baliatzen du: Anak egiten du, Juanen alabak. Zer-nolakoa izan zen haientzat bientzat horren film pertsonala zuzentzea?

CF: Filmaren haria Anaren offeko ahotsa da, ikuspegia argi eta garbi ematen duena. Baina, nola landu film bat lehenengo pertsonan, jakinda badagoela beste begirada bat ere harekin batera? Niri bitxi samarra egiten zitzaidan hasieran, baina azkenean, modu oso organikoan, topatu nuen neure tokia. Nolabait ere, kamera neuk eramaten nuenez, nire ikuspegi pertsonala ere ematen nuen; filmaren erdigunean bi subjektibotasun baleude bezala. Bata, filmaren narratzaile eta pertsonaiarena: Anarena, hain zuzen. Bestea, berriz, kameraren begirada da; une jakin batean, bikoiztu egingo da, eta halaxe agertuko naiz ni, beste pertsonaia batekin batera.Nolanahi ere, Mudar la piel filmean garrantzitsuena zera zen, Anaren eta aitaren arteko harremana eta Robertorekiko duten posizionamendua.

AS: Bi buruko munstro baten modukoak ginen, guztia hitz egiten eta eztabaidatzen genuen, eta ikasi genuen horrekin ez minduta sentitzen. Ez da ikaskizun txarra.

Z: Filmak gauza ugari biltzen du alaba baten eta aita baten arteko harremanari buruz. Ana, nola planteatu zenuen?

AS: Bi dimentsio daude, elkarren kontrako diruditenak, baina harremanak eurak bezain kontraesankorrak direnak. Nire aldetik, asmoa da nire aitak bere lanarekin egindako ekarpena politikoki eta historikoki kokatzea, neurri batean; oso toki berezi batetik, baina, aldi berean, sailkaezina. Nolabaiteko omenaldia da haren ibilbideari eta egiteko moduari. Hori ezin dut ukatu. Baina, aldi berean, erabateko maitasuna eta miresmena adierazita, Robertorenganako ageri duen eskuzabaltasuna zalantzan ipintzeko beharra dago nire aldetik; izan ere, urte luzeetan sinetsarazi zion egiazkoa zela euren arteko harreman hura. Baina ez zen hala, gezurra zen, eta motibazio profesional interesatua zeukan. Mindu egiten nau ikusteak ez dela jabetzen jaso duen irainaz, eta ez dituela onartzen harremanaren azpildurak. Saiatzen naiz begiak irekiarazten, baina aita kaskagogor batekin topo egiten dut, eta ez du nahi desengainatu. Haserretu egiten nau haren inozentziak, baina baliteke horren arrazoia zera izatea, neure buruan ere sentitzen dudala inozentzia hori bera.

Z: Mudar la piel izenburuak zeri egiten dio erreferentzia, espioi-lanen eraldaketa intrintsekoari?

AS: Alde batetik bai, eta, hain zuzen, filmean bertan aipatzen da hori modu esplizituan. Hau da, espioiek larruazala aldatzeko duten gaitasuna, inguruabarren arabera. Nire ustez, zentzu abstraktu batean, espioia kameleoiaren eta narrastiaren arteko nahasketa bat da, baina, nire aitaren kasuan, gure familia-espioiaren kasuan, azalberritu egin zen, eta nortasun-aldaketa itzela izan zuen. Bada hirugarren interpretazio zeharkako bat ere, izenburuari eman dakiokeena: ETAren anagramako sugeak izan duen eraldaketa edo azalberritzea. Ezker abertzaleak erabat aldatu du diskurtsoa; Euskadin bizikidetza erabat aldatu da hala, eta oso litekeena da gure aitak ere ekarpen txikiren bat egin izana alde horretatik.

CF: Buelta ugari eman ondoren, Mudar la piel ipini genion, anbiguotasunak konbentzituta. Filma bera ere azalberritu egiten da, aurrera egin ahala. Hori bai, osatzeko, ingeleseko izenburuan espioi hitza gordetzea erabaki genuen: The spy within.

  • Tweet
  • Inprimatu